groep082011beginanalyse_thema


 * 2. Thema: Pesten en cyberpesten **

** ﻿2.1 Definitie en kenmerken **

//**A) Uit onderzoek**// //De onderstaande informatie werd geput uit hoofdzakelijk één bron: Mangelinckx J. (2010-11) masterproef: het verband tussen pesten en psychopate trekken bij adolescenten. UGent // //De vermelde andere bronnen zijn dus bronnen zoals geciteerd in deze masterproef. // Kijken we in de literatuur, dan vinden we verschillende definities van pesten terug. Zo spreekt Roger Boonen (2003) van pesten als een kind, jongere of volwassene herhaaldelijk en langdurig zonder verweer het onschuldige slachtoffer is van het aggressieve gedrag van anderen. Hij haalt evenzeer aan dat het voor jongeren belangrijk is om het verschil te zien tussen pesten en ruziemaken. Enkele verschillen:
 * 1) Een ruzie vindt plaats tussen twee min of meer gelijken, er is geen machtsverhouding tussen de twee. Bij pesten zie je daarentegen wel duidelijk wie slachtoffer is en wie de dader.
 * 2) Een ruzie is iets eenmaligs, dit in tegenstelling tot pesten.
 * 3) Bij ruzie is vrijwel iedere vorm van groepstegenstelling mogelijk, terwijl het slachtoffer bij pesten heel vaak alleen als individu tegen een groep staat.
 * 4) Bij pesten gaat het over een vijandig gedrag tegen een hulpeloos slachtoffer, dit in tegenstelling tot bij ruzie.

 Naast deze definitie, geeft Boonen (2003) nog weer dat het pestgedrag op een school niet enkel de pester en de gepeste aangaat, maar dat evenzeer de leerkracht,de ouders en de ‘zwijgende middengroep’ betrokken zijn. Boulton (2000) geeft aan dat pesten gepaard gaat met probleemgedrag: **Slachtoffers** lopen een groter risico om een negatiever zelfbeeld wat betreft hun sociaal functioneren te ontwikkelen en ze vertonen meer sociale angst. Ze blijken ook minder vrienden te hebben en ze zijn vaker sociaal verworpen. **Daders** vertonen een geheel andere problematiek. Ze zijn meestal agressiever en vertonen meer delinquent gedrag. Ook zijn ze vaker sociaal verworpen en minder populair. Er kan echter ook nog een **derde groep** onderscheiden worden, namelijk jongeren die zowel slachtoffer als dader zijn. Deze groep vertoont het meest externaliserend probleemgedrag. Zij hebben de grootste kans om later betrokken te raken bij ernstige vormen van agressie en geweldpleging, delinquentie en crimineel gedrag. Opgelet! Er bestaat nog steeds onduidelijkheid wat betreft de causaliteit tussen pesten en sociaal probleemgedrag (Slot & van Aken, 2010).

**Interventieprogramma’s** blijken het meest te werken wanneer ze uitgaan van een ‘multilevelaanpak’ (bijvoorbeeld //Bullying Prevention// Porgramme van Olweus). Dergelijke programma’s houden het meest rekening met de complexiteit van het fenomeen pesten. (Slot & van Aken, 2010)

Pesten kan men in verschillende vormen aantreffen: we onderscheiden fysiek, verbaal en relationeel pesten (Berger, 2007). Onder fysiek pesten verstaan we het slaan, schoppen, enz...Wanneer men verbaal pest, zal men onder andere herhaaldelijk denigrerende opmerkingen maken, anderen uitschelden,… (Berger, 2007). Relationeel pesten werd door Crick and Grotpeter (1995 in Wolke et al., 2000) gedefinieerd als het op een kwetsende manier manipuleren van relaties of vriendschappen via bijvoorbeeld sociale uitsluiting of het verspreiden van valse geruchten. Recent wordt er ook meer gewag gemaakt van **cyberpesten.** Cyberpesten of elektronisch pesten is een vorm van agressie waarbij gebruik gemaakt wordt van een computer (bijvoorbeeld via e-mail en chatprogramma ’s) of gsm (via sms) (Wang, Ianotti & Nansel, 2009).

In het kader van cyberpesten halen we ook de projectgroep ‘digitaal pesten’ aan; Zij citeren in hun protocol tegen het digitaal pesten de definitie opgemaakt door pestdeskundige Bob van der Meer: // “Pesten is het systematisch uitoefenen van psychische en/of fysieke mishandeling door een of meerdere personen op een persoon die niet in staat is zichzelf te verdedigen. Bij pesten is de macht ongelijk verdeeld. Pesten heeft negatieve effecten voor het slachtoffer. Deze mag niet voor zichzelf opkomen noch verweren. Doet hij dit wel, dat kan dat reden voor de pester zijn het slachtoffer nog harder aan te pakken.” //

Pestgedrag kan dus zowel op een directe als indirecte manier voorkomen. Direct pesten veronderstelt een rechtstreekse fysieke (slaan of schoppen) of verbale (uitschelden) confrontatie. Indirect pesten daarentegen is subtieler, covert en er wordt vaak een derde partij bij betrokken, zoals bijvoorbeeld bij het verspreiden van geruchten (Wolke et al., 2000).

//**B) Van de site van de kinder- en jongerentelefoon**//

//__Wat is de kinder- en jongerentelefoon?__// Ook op de website van de kinder- en jongerentelefoon kunnen jongeren heel wat informatie terugvinden omtrent pesten. Deze organisatie is tevens ook telefonisch te bereiken voor allerlei vragen omtrent alle soorten onderwerpen.

//__Wat zegt de KJT over het thema pesten?__// Ze leggen uit dat pesten veel pijn en verdriet veroorzaakt en dat het daarom belangrijk is om er niet alleen mee te blijven zitten. Daarom bieden ze hun werking aan zodat gepesten en pesters een vertrouwenspersoon kunnen hebben die ze anoniem kunnen raadplegen en opbellen. De KJT benadrukt het belang van het kunnen praten over hetgeen wat iemand denkt en voelt. Veel gestelde vragen aan de KJT zijn bijvoorbeeld:
 * Wat kan ik doen als ze mij pesten?
 * Is het normaal dat ik het leuk vind om te pesten?
 * Mijn ex-vriend valt me voortdurend lastig. Wat moet ik hiermee doen?
 * Iedereen haat mij. Wat is er mis met mij?
 * Mijn beste vriendin pest andere kinderen uit de klas. Ik vind dat helemaal niet leuk. Hoe kan ik haar pestgedrag stoppen?

Op de site zelf geven ze ook uitleg over wat pesten precies inhoudt, waarom mensen pesten en wat je eraan kan doen.

//__Wat kan je er dan aan doen?__// Volgens de KJT is een goede manier om anders te gaan reageren dan wat de pester verwacht, op die manier breek je zijn succes. Het is met andere woorden om niet te reageren zoals een slachtoffer. Hierbij is het gebruik van sterke lichaamstaal belangrijk, ook humor kan helpen. Ten slotte wijst men er nog op dat het pestgedrag niet meteen zal stoppen en volhouden de boodschap is. Er wordt gezegd dat een leerling gepest wordt als een andere leerling of andere leerlingen:
 * gemene en kwetsende dingen zeggen of hem/haar uitlachen of hem/haar gemeen en kwetsend uitschelden
 * hem/haar volledig negeren of uitsluiten uit hun vriendenkring of hem/haar opzettelijk buitensluiten uit activiteiten
 * hem/haar slaan, schoppen, duwen, heen en weer duwen, of opsluiten in een kamer
 * leugens vertellen of valse geruchten verspreiden over hem/haar, of gemene berichten rondzenden en er proberen voor te zorgen dat andere leerlingen een afkeer krijgen van hem/haar
 * en andere kwetsende dingen zoals deze bovenstaande.


 * 2.2 Prevalentie van pestgedrag op school **

//De onderstaande informatie werd geput uit hoofdzakelijk één bron: Mangelinckx J. (2010-11) masterproef: het verband tussen pesten en psychopate trekken bij adolescenten. UGent // //De vermelde andere bronnen zijn dus bronnen zoals geciteerd in deze masterproef. // Pestgedrag komt vrij vaak voor. Zo vonden Solberg et al. (2007) in hun steekproeven, gebruik makend van de Revised Olweus Bully/Victim Questionnaire (waardoor de cut-off score gebaseerd is op “twee tot drie keer per maand”) dat 9.5% van de leerlingen slachtoffer worden van pesten. Significant meer jongens dan meisjes rapporteren dat ze gepest worden: 11.1% tegenover 9.1%. Daarenboven ontdekken ze een trend die aangeeft dat vooral jongere leerlingen gepest worden. In diezelfde steekproef geeft 4.6% aan anderen te pesten. Ook hier wordt er een significant verschil gevonden tussen de geslachten: de prevalentie van pestgedrag is twee tot drie keer hoger voor jongens dan voor meisjes (9.7% tegenover 3.2%). Er wordt in dit onderzoek ook gesproken over een groep die zowel pest als slachtoffer is. De bully-victims. Zij vormen 1.9% van alle leerlingen. Ook in deze groep is er sprake van een groot verschil tussen beide geslachten: 71% van deze groep bestaat uit leerlingen van het mannelijke geslacht.


 * 2.3 Specifiek over Cyberpesten **

** //A) Inleiding// **
Internet en gsm zijn in onze wereld alomtegenwoordig en zeker voor jongeren is het een onlosmakelijk onderdeel geworden van hun leefwereld. Logisch, want het biedt heel veel mogelijkheden en kansen. Zo bevat het internet een schat aan informatie en is het een ideale manier om te ontspannen of te communiceren met vrienden. Maar er zijn ook een aantal scherpe kantjes…

Cyberpesten is daar één van. Het is een fenomeen dat voor alle betrokkenen een moeilijke evenwichtsoefening blijkt te zijn. Slachtoffers of getuigen van cyberpesten, durven vaak niets te zeggen, uit angst voor onbegrip. Ouders vinden het moeilijk om de vaak gesloten online communicatie van hun kinderen op te volgen. En ook scholen zitten in een lastig parket. Hoe pak je immers een fenomeen aan dat zich binnen, maar voor een groot deel ook buiten de schoolpoorten afspeelt? Geen eenvoudige kwestie! Toch zijn steeds meer scholen zich bewust van hun belangrijke rol in de preventie en aanpak van deze problematiek. Maar het is niet altijd even evident om dit ook in de dagelijkse praktijk om te zetten. (Broothaerts, 2010)

//**B) Cyberpesten: definitie en vergelijking met klassiek pesten**// Zoals wel vaker is het moeilijk om een eensluidende definitie te formuleren, maar meestal verwijst men naar cyberpesten als ‘pesten dat gebeurt door middel van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën’, of probeert men het begrip te omschrijven op basis van concretere voorbeelden of vormen van cyberpesten. De definitie van Bill Belsey (www.cyberbullying.org) wordt gekenmerkt door beide elementen, en verwijst bovendien naar de klassieke opvattingen omtrent pesten: “the use of information and communication technologies such as e-mail, cell phone and pager text messages, instant messaging, defamatory personal Web sites, and defamatory online personal polling Web sites, to support deliberate, repeated, and hostile behaviour by an individual or group, that is intended to harm others.” Naast de term ‘cyberbullying’, worden ook termen als ‘Internet harassement’, ‘Internet bullying’, ‘online agression’, ‘internet stalking’ en ‘cyberstalking’ gebruikt, die, of het totaalpakket omschrijven, of meer specifieke vormen, of als andere soorten van agressief gedrag via ICT. (viWTA, 2004).

Binnen het kader van het definiëren van cyberpesten, kan het ook handig zijn enkele aanpalende termen te definiëren. ‘//cyber plagen’// is een situatie waarbij er geen bedoeling is om de ander te kwetsen of te schaden. Bij ‘//cyber ruzie maken’// is er een gelijke machtsverhouding tussen beide partijen en we dus niet kunnen spreken van een dader en een slachtoffer. ‘//cyber aanvallen’// zijn eenmalige incidenten en vallen daarom niet onder de noemer van pesten. (Broothaerts, 2010)

Enkele voorbeelden van pestgedrag zijn het versturen van beledigingen of bedreigingen via gsm, iemands paswoord stelen om de account voor de gebruiker te blokkeren of in naam van de gebruiker beledigende berichten rond te sturen, inbreken in de computer en persoonlijke info stelen, haatmail versturen, roddels verspreiden via e-mail, pesten via Windows Live Messenger of chatrooms, een website of weblog met kwetsende inhoud en foto’s over het slachtoffer aanmaken,.


 * Gemeenschappelijke elementen** met klassiek pesten zijn dus de intentionaliteit, en het herhaaldelijk vertonen van agressief gedrag (viWTA, 2004). Daarnaast valt ook nog de ongelijke machtsverhouding te vermelden als een gezamenlijk kenmerk (Hoorne, 2008). De vraagt wordt wel gesteld of de frequentievereiste noodzakelijk is, want sommige vormen van cyberpesten kenen van nature een vrij continue karakter (Rabau & Lambrechts, 2008).

Er zijn echter ook een aantal **belangrijke verschillen** tussen klassiek pesten en cyberpesten. (1) Zoals eerder aangehaald is er in beide vormen van pesten sprake van een ongelijke machtsverhouding. Bij het klassieke pesten bestaat het onevenwicht in de machtsverhouding tussen de pestkop en het slachtoffer door de sterke fysieke positie van de pester. Bij het cyberpesten verwerft de pester zijn machtspositie door zijn cyberkennis, kennis van het internet. (2) Het internet biedt de kans om gemakkelijk een andere identiteit aan te nemen. Door deze anonimiteit wordt de drempel om te pesten in cyberspace verlaagd. De pestkop krijgt de moed scherper of gemener te zijn in zijn gedragingen omdat hij denkt anoniem te kunnen opereren. (3) Bij cyberbullying wordt het herhaaldelijke karakter in vraag gesteld. Daarnaast maakt de nieuwe multimedia het mogelijk om kwetsende berichten heel snel te verspreiden en onder veel meer personen. Het neemt maar een paar minuten in beslag om op een website bewerkte foto’s of kwetsende commentaren te plaatsen. Bovendien blijven deze genante foto’s of commentaren lange tijd op het internet staan terwijl een publieke vernedering eerder van korte duur is. (4) Het klassieke pesten grijpt hoofdzakelijk plaats in vertrouwde omgeving en de daders zijn over het algemeen bekenden. Cyberpesten daarentegen dringt binnen in de private sfeer van het slachtoffer. Cyberbullying kan ook gebeuren door ‘online mensen’. In cyberspace is het individu nergens meer veilig, ook in zijn vertrouwde omgeving wordt hij met deze ‘online agressie’ geconfronteerd. (5) Het treiteren in cyberspace zorgt ervoor dat de pester niet ziet welk effect zijn gedrag heeft op het slachtoffer door de lijfelijke afwezigheid. Bij het klassieke pesten is er een fysieke aanwezigheid van beide partijen waardoor ze beter beseffen hoe kwetsend de boodschap is. Het pesten in cyberspace zorgt voor een geringer inlevingsvermogen. (Hoorne, 2008; Broothaerts, 2010)

**//C) Vormen//** Bij cyberpesten kan – net als bij het klassieke pesten – een onderscheid gemaakt worden tussen directe en indirecte vormen van pesten. Bij de eerste categorie is het slachtoffer onmiddellijk betrokken, bij de tweede soort is het medeweten van het slachtoffer niet noodzakelijk vereist. Anders dan bij het klassieke pesten, impliceert het gebruik van ICT uiteraard dat er geen fysieke vormen van pesten (in de klassieke zin van het woord) plaatsvinden. Toch zijn er vormen van cyberpesten die als virtuele diefstallen of beschadigingen kunnen geclassificeerd worden. Daarnaast zijn er parallelle versies van verbaal en non-verbaal direct pesten, en van uitsluiting te vinden in cyberspace. Opvallend groot zijn ook de mogelijkheden voor indirect pesten via het internet of via gsm. In deze categorie vinden we trouwens een aantal pestvormen die gebruik maken van de typische sterktes (of zwaktes) van de nieuwe ICT: de gehyperpersonaliseerde informatie en de online-identiteit (die misbruikt kunnen worden – respectievelijk bij ‘outing’ en ‘masquerade’).

**(1) Direct pesten** (1.1) Fysiek cyberpesten : Schade aanrichten aan de computer van het slachtoffer door virussen te versturen; het e-mailadres of het IM-adres van het slachtoffer hacken en zijn of haar paswoord veranderen; het versturen van enorm veel of grote bestanden via e-mail, waardoor het slachtoffer zijn elektronisch postvak niet meer kan gebruiken; het versturen van ontzettend veel berichten tegelijk aan één persoon via IM. Hierdoor kunnen bij die persoon programma’s op de computer vastlopen en is hij of zij heel lang bezig om alle berichtjes te verwijderen; de computer van het slachtoffer hacken om private of vertrouwelijke informatie te bekomen. (1.2) Een voorbeeld van verbaal online pesten is flaming. Flaming is een term die oorspronkelijk afkomstig is uit het populaire discours rond de online communities. De term werd gebruikt om agressieve, vijandige of vernederende interacties via e-mail en in online discussiegroepen te beschrijven. Later kreeg de term een bredere betekenis. We kunnen hem nu gebruiken voor het sturen van beledigende, agressieve, vernederende, bedreigende of vijandige boodschappen via e-mail, andere vormen van gsm of SMS. Deze vorm van cyberpesten staat al een tijdje onder de aandacht van wetenschappers. Ander voorbeeld is het versturen van seksueel suggestieve boodschappen via e-mail, IM of SMS. Een extreme vorm hiervan is cyberrape (Jordan, 1999). Die impliceert het stellen van seksuele daden met het slachtoffer via ICT. (1.3) Non-verbaal online pesten bevat het doorsturen van bedreigende foto’s of illustraties (bv: foto’s van werkelijk of geïmpliceerd geweld: bloederige taferelen, verminking, wapens, vernieling van eigendommen) of pornografische of obscene foto’s en prenten doorsturen (1.4) Sociaal online pesten is het uitsluiten van iemand uit onlinegroepen.

(2.1) Outing is het verspreiden van private of genante informatie over het slachtoffer via email, IM, SMS of het opslaan en doorsturen van een online privégesprek. (2.2) Masquerade is een koepelnaam voor verschillende vormen zoals het overnemen van de elektronische identiteit door zich als die persoon voor te doen in chatboxen, bulletin boards, pornografische websites e.a.; een e-mailadres of IM adres van een persoon hacken en obscene of beledigende berichten versturen naar zijn of haar contactpersonen in zijn of haar naam. Ook identity fluidity valt hieronder: dit is het zich voordoen als een ander persoon en het slachtoffer misleiden door online een andere leeftijd, een ander geslacht, een andere status,… aan te nemen. Een andere klassieker is iemand voor een wedstrijd, activiteit of voor een nieuwsbrief inschrijven zonder dat die persoon hiervan op de hoogte is of zonder dat hij of zij dit wil (bv. nieuwsbrief van een pornosite). (2.3) Andere vormen van indirect cyberpesten: de reputatie van een persoon besmeuren door geruchten te verspreiden over die persoon, zijn of haar relaties en bezigheden via email, IM, SMS,… ; beledigende of vernederende boodschappen over een persoon op een website, bulletin board, guestbook of blog plaatsen; populariteitstesten over een bepaalde persoon op een website plaatsen. Een variant hiervan zijn de hate group websites die Duffy (2003) bespreekt. Dit zijn websites die volledig gewijd zijn aan personen, die om redenen als ras, geslacht, seksuele oriëntatie, godsdienst, … ongewenst zijn voor een groep van mensen. Dergelijke websites zijn dikwijls artistiek en duidelijk. Ze scheppen een negatief beeld van de zondebokken. Populariteitstesten over een bepaalde persoon op een website plaatsen (viWTA, 2004)
 * (2) Indirect pesten**

**//D) Cijfers//** Hoewel onderzoek vooralsnog relatief schaars is, blijkt cyberpesten gaandeweg zowel internationaal als in België op steeds meer interesse te kunnen rekenen. Enkele topics die in dergelijke onderzoeken aan bod komen, zijn de prevalentie van bepaalde types van cyberpesten, de kenmerken van daders en slachtoffers en het eventuele verband tussen klassiek pesten en cyberpesten. Ondanks het groeiende aantal onderzoeken, is het echter moeilijk om een globaal beeld te schetsen; cyberpesten laat zich immers niet zo gemakkelijk onderzoeken. Het voornaamste probleem bestaat erin dat het fenomeen op uiteenlopende manieren gemeten wordt, wat de vergelijkbaarheid van de resultaten niet ten goede komt. Zo blijkt dat het concept cyberpesten zelf niet steeds op uniforme wijze ingevuld wordt. Vraagstellingen immers variëren van het vage ‘ben je al eens gecyberpest’ (zonder verdere specificatie), terwijl ander onderzoek de term cyberpesten specifiek voorbehoudt voor pesten via het internet (waarbij bv. pesten via gsm wordt uitgesloten). Een bijkomend probleem is dat vaak uiteenlopende referentieperiodes gehanteerd worden om dader- of slachtofferschap van cyberpesten te meten. (Rabau & Lembrechts, 2008). De meest recente onderzoeksresultaten wijzen uit dat in België één op drie jongeren (34%) al eens het slachtoffer geweest is van cyberpesten. We spreken pas over cyberpesten als iemand herhaaldelijk negatieve uitlatingen ten opzichte van een slachotffer uit. 62% werd al éénmalig met negatieve communicatie geconfronteerd. Eén op vijf jongeren (21%) geeft toe dader te zijn van cyberpesten. 40% waagde zich éénmalig aan een pesterij via het internet. 76% van de jongeren was al eens getuige van een cyberpestsituatie. (Broothaerts, 2010; Observatorium voor de Rechten op het Internet, 2009)



**﻿2.4 Impact van pesten**

media type="youtube" key="QzhFan3kk0E" width="296" height="245"

Dit fragment toont aan de hand van een reël feit een hele resem aan problematieken mbt pesten op school. Waar ligt de verantwoordelijkheid? Mag een pester zich verweren? Hoe moet je als school en maatschappij reageren op een dergelijk voorval? Sanctioneren of praten? Wie is allemaal betrokken bij het probleem? We gaan hier uiteraard niet ingaan op dit specifieke voorval, het toont gewoon hoe prangend het probleem van pesten wel is. Dit tonen ook de cijfers van Klasse aan, die terug te vinden zijn op hun website. Zo blijkt 3 tot 8% van de leerlingen in Vlaanderen gepest te worden, dit komt neer op 1 kind per klas...

Dat een pestbeleid op school onontbeerlijk is, wordt ook in de masterproef van Mangelinckx J. (2010-11) benadrukt. Slachtoffers van pestgedrag worstelen met gevoelens van eenzaamheid, depressie, wantrouwen en een laag zelfbeeld (Berger, 2007). Maar ook pesters blijven niet gespaard. Op school melden ze zich vaker ziek, zowel om fysieke als emotionele redenen (Kumpulainen, Räsänen, Puura, 2001). Bovendien hebben ze, op lange termijn, niet geleerd om op een sociaal aanvaardbare manier met anderen om te gaan en kan dit zich tegen hen keren.

Terug naar beginanalyse

BEGINPAGINA