groep102013-+begrippen+'gender+in+de+blender'


 * BEGRIPPENKADER **

Gender (Engels) betekent letterlijk ‘geslacht’ (of sekse). De term ‘gender’ wordt meestal gebruikt in zijn ruimere betekenis en verwijst naar de ‘sociale, culturele en psychologische invulling van man- en/of vrouw zijn’. Zo wordt het verschil gemaakt tussen geslacht of sekse (in het Engels ‘sex’) en gender of de culturele, psychologische en sociale lading. Deze ‘lading’ is anders naargelang cultuur en of tijdstip. ** Seksuele identiteit ** verwijst naar die aspecten van de individuele identiteit waarin mensen kunnen verschillen op het vlak van sekse en gender. Deze verschillen hebben te maken met het biologisch geslacht, de genderidentiteit, genderexpressies en –rollen, en de seksuele voorkeur. Het is de mix van deze verschillende aspecten die de persoonlijke en unieke seksuele identiteit bepalen. ** 1. Biologisch geslacht of sekse ** verwijst naar onze fysische anatomie. De biologische sekse wordt vastgelegd bij de geboorte. Meestal denkt men dat er maar twee opties mogelijk zijn: jongen of meisje. Dit is ongenuanceerd. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het biologisch geslacht veel meer variaties kent. Het biologisch geslacht wordt immers bepaald door meerdere factoren zoals hormonen, anatomie en chromosomen die in verschillende combinaties mogelijk zijn. Deze variaties op de gekende m/v indeling worden benoemd met de term interseksualiteit.
 * __ 1. GENDER, IDENTITEIT EN DIVERSITEIT __**

** 2. Genderidentiteit of psychologisch geslacht ** verwijst naar het innerlijke gevoel een jongen, een meisje, beide of geen jongen of meisje te zijn. Meestal komt dit overeen met het biologisch geslacht: iemand wordt bijvoorbeeld geboren met een meisjeslichaam en voelt zich ook meisje (en omgekeerd). Het psychologisch geslacht (de genderidentiteit) en het biologisch geslacht (de sekse) vallen dan samen. Maar het kan ook gebeuren dat deze twee aspecten min of meer in conflict staan. Dat iemand in een meisjeslichaam zich geen meisje voelt (en omgekeerd). Of dat men zich jongen en meisje tegelijk kan voelen. Er is veel variatie mogelijk in de beleving van jongen- of meisje-zijn.

** 3. Genderrol en genderexpressie ** verwijst naar de manier dat iemand zijn of haar genderbeleving naar buiten brengt: welke rollen men opneemt in het dagelijks leven, welke kleren men draagt, hoe men zich gedraagt tegenover anderen,... Genderexpressie is wat de buitenwereld te zien krijgt, in tegenstelling tot genderidentiteit wat onzichtbaar is en zich innerlijk afspeelt.

Genderexpressie omvat alles wat we communiceren naar anderen: kleding, haarstijl, lichaamstaal, manieren, spraak, gedrag,... De meeste mensen hebben een vleugje van mannelijke én vrouwelijke kenmerken in hun genderexpressie vervat, en deze expressie kan ook verschillend zijn naargelang de sociale context.

** 4. Seksuele voorkeur ** verwijst naar het romantisch of seksueel aangetrokken voelen tot mensen van een bepaald geslacht. Meestal maken wij het onderscheid tussen holebi’s en hetero’s. De seksuele oriëntatie en genderidentiteit zijn verschillende delen van onze seksuele identiteit. Hoewel jonge kinderen niet altijd bewust zijn van hun seksuele oriëntatie, hebben zij meestal wel een sterk gevoel over hun genderidentiteit.

** Tussen deze vier aspecten zijn 16 mogelijke combinaties te verzinnen (en eigenlijk nog veel meer!). Met de term genderdiversiteit benoemen we deze verschillen binnen gender. Genderdiversiteit wijst ook op het respect voor deze verschillen. **
 * __ 2. GENDERVARIANT OF TRANSGENDER? __**

Elke maatschappij heeft bepaalde regels over hoe jongens en meisjes moeten zijn. Deze zogenaamde gendernormen gelden voor iedereen. We verwachten dat jongens zich jongensachtig en meisjes zich meisjesachtig voelen én gedragen. Gedrag dat hiervan afwijkt wordt bestraft. Dit noemt men wel eens **genderisme: discriminatie op basis van gendernormen.** Jongens die te meisjesachtig, of meisjes die te jongensachtig zijn, krijgen vaak te maken met opmerkingen van vrienden, leerkrachten of ouders. Deze jongeren wijken af van onze gendernormen of genderstereotypen. Kijk bijvoorbeeld hoe weinig jongens ballet volgen of hoe weinig meisjes de bouwsector ambiëren. ** Gendervariant ** Jongeren die in hun gedrag, hun uiterlijk en/of in hun innerlijke beleving niet zijn zoals we van een meisje of jongen standaard verwachten, noemen we gendervariant. Het zijn meisjes die vaak met jongens optrekken, voetballen, meestal jongenskleding dragen en soms zeggen dat ze een jongen willen zijn, of zich jongen voelen. Het zijn jongens die meisjesachtig zijn, vooral vriendinnen hebben, bij vlagen sieraden dragen of zich opmaken en zich niet altijd thuis voelen tussen de jongens. Deze jongeren stellen gedragingen, of hebben voorkeuren, die al vlug als roldoorbrekend ervaren worden. Dat noemt men cross-sekse gedrag. Gendervariante jongeren hebben het niet altijd gemakkelijk. Ze worden dikwijls door andere kinderen ernstig geplaagd of gepest. Soms sluiten ze zich af waardoor ze in een sociaal isolement terechtkomen. Of ze vertonen depressief gedrag. Gepest worden blijkt één van de grootste problemen te zijn waarmee deze jongeren te kampen krijgen.

** Cross-sekse gedrag ** Wanneer gendervariante jongeren nog kind zijn wordt het cross-sekse gedrag meestal niet als een probleem ervaren. Cross-sekse gedrag van meisjes wordt vaak gemakkelijker getolereerd dan dat van jongens. Meisjes die stoer doen, wilde spelletjes spelen en met andere jongens optrekken worden minder snel berispt. Men vindt dit eerder een uiting van zelfvertrouwen. Jongens die zich meisjesachtig voordoen worden hier sneller op aangesproken. Men vindt dit flauw, ongepast of een teken van zwakte. Vaders blijken meer moeite te hebben met het meisjesachtige gedrag van hun zoon dan moeders.

** Transgender ** Naargelang deze kinderen opgroeien tot jonge pubers wordt het cross-sekse gedrag minder aanvaard. Van meisjes wordt verwacht dat ze zich vrouwelijk gaan kleden en interesse in de jongens krijgen. Van jongens wordt verwacht dat ze zich mannelijk gaan gedragen en oog krijgen voor het andere geslacht. De puberteit is tevens de fase waarin het lichaam zich sterk geslachtsspecifiek begint te ontwikkelen. Jongens krijgen de baard in de keel en worden groter en breder. Meisjes krijgen borsten en beginnen te menstrueren. Voor sommige gendervariante jongeren kan dit ronduit problematisch worden. Als een jongen zich niet thuis voelt in zijn jongenslijf of als een meisje droomt om een jongen te zijn, dan is deze fase erg confronterend.

Als het gendervariant gevoel en gedrag zover gaat dat een jongen zich een meisje voelt en een meisje zich een jongen voelt, dan spreken we over transgenderjongeren.

Deze jongeren hebben permanent, langdurig en op meerdere vlakken (gevoel, beleving, interesses, gedrag,...) het gevoel dat hun genderbeleving niet klopt met hun lichaam. Hierover wordt niet gemakkelijk gepraat met vrienden of familie. Deze jongeren staan vaak in de kou in hun zoektocht naar informatie en begrip.


 * __ 3. TRANSGENDER : TRA VESTIE, TRANS GENDERISME, TRANSSEKSUALITEIT __**

Transgender wordt gebruikt als overkoepelende term voor travestie, transgenderisme, transseksualiteit en alle andere vormen van gendervariantie. Transgender als parapluterm is toepasbaar voor alle mensen die op één of ander manier ‘gender non-conformerend’ zijn: travesties, drag queens en kings, vrouwelijke mannen, mannelijke vrouwen enzovoort. ** Travestie ** Travestie is een bekend fenomeen, maar wordt dikwijls verward met drag queens. Drag queens zijn mannen die (bekende) vrouwen nadoen, meestal met veel glitter en glamour. Het drag queen fenomeen komt eerder voor in homomilieus (parades, discotheken). Een travestiet is iemand die de behoefte heeft tot het dragen van kleren van het andere geslacht. Dit wordt ook wel ‘crossdressing’ genoemd. Travestie gebeurt in tegenstelling met drag eerder verdoken in de huiskamer. Travestie dient om de innerlijk beleefde (sub)identiteit via kleding, taal, gedrag, houding… naar buiten te brengen. Mannen die aan travestie doen voelen zich dus hoofdzakelijk wel man, maar nemen soms graag een vrouwelijk personage aan. Het aantal mannelijke travesties vanaf twintig jaar wordt in Nederland op 1 tot 5% van de bevolking geraamd. Deze mannen zijn meestal heteroseksueel gericht, en velen hebben een relatie en/of kinderen. Travestie kan zowel bij vrouwen als bij mannen voorkomen. Maar aangezien in onze cultuur mannelijke kleding of een mannelijke stijl voor vrouwen wordt geaccepteerd, blijft vrouwelijke travestie redelijk onzichtbaar.

** Transgenderisme ** Deze term slaat op **personen die mannelijke én vrouwelijke identiteitskenmerken combineren.** Bij een transgenderist zijn zowel de vrouwelijke als de mannelijke genderidentiteit sterk aanwezig. Ook kan het voorkomen dat men zich soms man én soms vrouw voelt. Een lichamelijke aanpassing is soms (gedeeltelijk) gewenst om sekse-identiteit en genderidentiteit in overeenstemming te laten komen. Qua genderrol kunnen transgenderisten een heel eigen mix van mannelijk en vrouwelijke elementen verenigingen.

** Transseksualiteit ** Wanneer de beleefde genderidentiteit niet in overeenstemming is met het biologisch geslacht dat bij de geboorte werd vastgesteld, kan dit een enorme psychische spanning veroorzaken. Veel transseksuele personen lossen deze spanning op door (gedeeltelijk) te leven in de gewenste genderrol en hun lichaam al dan niet via medische ingrepen (hormonen, operaties) aan te passen aan hun genderidentiteit. Een transseksuele persoon is dus iemand die zichzelf psychisch, sociaal en seksueel beleeft als behorende tot de andere sekse dan bij de geboorte vastgesteld.

Transseksualiteit heeft niets met seksualiteit te maken maar alles met het conflict tussen het biologisch geslacht en de genderidentiteit. Transseksualiteit wordt vaak omschreven als een zelfdiagnose en zou vaker voorkomen bij mannen dan bij vrouwen. De meest recente cijfers volgens het genderteam duiden op een voorkomen van 1:12.900 voor biologische mannen en 1:33.800 voor biologische vrouwen.


 * __ 4. GENDERDIVERSITEIT IN BEELD __**

Met dit begrippenkader proberen we de bestaande diversiteit een beetje te ordenen en bevattelijk te maken voor de geest. Maar we mogen niet vergeten dat de complexe realiteit zich moeilijk laat verengen in begrippen en dat een indeling in travestie, transgenderisme en transseksualiteit steeds kunstmatig blijft. Categorieën kennen geen duidelijke scheidingslijnen. De concepten travestie, transseksualiteit en transgenderisme worden dan ook vaak verward omdat er tussen de groepen veel overeenkomsten zijn. Niet altijd is duidelijk tot welke groep iemand behoort. Daarom spreekt men gemakkelijker over transgender personen als overkoepelende term. Er bestaan nog hardnekkige mythes over het samengaan van transgender en homoseksualiteit. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de seksuele voorkeur (hetero of holebi) en de genderidentiteit (gevoel van man en/of vrouw zijn). Transgender personen kunnen zowel hetero, homo, lesbisch, bi... zijn.

Volgende figuur visualiseert de variaties in sekse, genderidentiteit, genderrol en seksuele oriëntatie en de mogelijke onderlinge combinaties. De verschillende aspecten van de seksuele identiteit worden voorgesteld als cirkels die op elkaar liggen en onderling kunnen draaien. Zo wordt genderdiversiteit in beeld gebracht. Oefening 8 “Sekse, gender en oriëntatie” is een methodiek om in de klas met deze figuur te werken (zie [] voor meer informatie hieromtrent).