groep062011theoretischeonderbouwingrouwenverlies

Op deze pagina wordt het thema rouw en verlies theoretisch onderbouwd. We baseerden ons hier op de volgende artikels:
 * Klasse voor Leraren 104 (p.45-48) van 06/04/2000
 * Klasse voor Leraren 79 (p.32-33) van 01/11/1997

** 1.6 Rouw en verlies op school en in de klas **

 * **Enkele cijfers**

 Een op vier van de leerkrachten die lesgeven aan kinderen in het basisonderwijs en twee op vier van de leerlingen in het secundair onderwijs werden ooit geconfronteerd met de dood van een leerkracht of leerling.


 * **Groot probleem**

Verdriet en rouw krijgen geen/beperkte plaats op school


 * **Wat is dat, verdriet/rouw?**


 * Vele variaties en gradaties (bv. een onvoldoende voor een proefwerk, pestgedrag, familiale problemen, ...)
 * DEFINITIE ROUW = het verdriet om iemand (of iets) die je dierbaar was en die je kwijt raakt. Bij elk verlies («Mijn lief heeft het uitgemaakt») kan er sprake zijn van een rouwproces, dus ook bij een scheiding of verhuizing.
 * Opletten met __uitgestelde rouw__: Soms zet een klein verlies de deur open om een groot verdriet te verwerken.


 * **Hoe omgaan met verdriet en rouw: fasering op basis van leeftijd**


 * **Kinderen tot drie jaar.** Zij voelen duidelijk aan dat er iets mis is, maar kunnen dat __niet onder woorden brengen__. Sommige kinderen huilen, anderen worden heel wild, weer anderen kruipen weg in een hoekje. Ze gaan zich soms 'vreemd' gedragen.
 * **Drie- en vierjarigen** zijn merkelijk __ontredderd__. Zij hebben al een besef van verlies. Zij hebben moeite om het definitieve karakter van de dood te aanvaarden. Zij denken veeleer cyclisch: dood is een tijdelijke fase waar weer leven op volgt.
 * **Vier- en vijfjarigen** hebben een meer __realistische voorstelling__ van de dood, hoewel ze die vooral __met oud zijn, associëren__. Iets wat kinderen m.a.w. niet kan overkomen. Zij maken de verbinding met angst, duisternis en slapen.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Vijf-en zesjarigen** denken opnieuw cyclisch. Zij kunnen hun gevoelens verbaal uiten en stellen __veel vragen__ naar de biologische kant van het doodgaan. Ze hebben ook hun eigen duidelijke creatie van doodgaan.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Zeven- tot tienjarigen** hebben niet enkel belangstelling voor de fysieke aspecten van de dood. Zij zijn ook bezig met wat __er na de dood gebeurt__.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vanaf **elf jaar** kunnen jongeren beter abstract denken. Hun manier van omgaan met de dood gaat in de richting van die van volwassenen. De jongere gaat stilaan op zoek naar de __betekenis en waarde van leven en dood__.


 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Een rouwproces doorloopt vier fases**


 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt;">**Fase 1**: het verlies onder ogen zien -> vragen uitlokken als leerkracht en beantwoorden!
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Fase 2**: de pijn van het verlies ervaren -> leerlingen NIET behoeden voor pijn. Gevaar voor verdoezeling verdriet/pijn in psychosomatische klachten! (hoofdpijn, slapeloosheid) of van afwijkend gedrag (plotse onverklaarbare agressie, slechte schoolresultaten).
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt;">**Fase 3**: leven zonder de overledene -> Na idealisering overledene:realistisch beeld (goede en slechte(re) kanten).
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt;">**Fase 4**: zich emotioneel losmaken en opnieuw investeren in andere relaties bv. Zo willen leerlingen bijvoorbeeld geen vriendje meer hebben en trekken ze zich eenzaam terug. Deze vierde taak is voor velen de moeilijkste om te vervullen.

<span style="border: 1pt solid windowtext; display: block; font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt; padding: 0cm;">//Het resultaat van geslaagde rouwarbeid is niet: vergeten. Iets van het verdriet gaat een heel verder leven mee. Maar leerlingen gaan zich wel opnieuw goed voelen. Ze kunnen opnieuw afrekenen met de problemen van alledag en worden minder in beslag genomen door het verdriet.//
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; margin: 0cm 0cm 10pt;">**Lacune bij de aanpak van rouw?**

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Slaat de dood op school toe: belang goede opvang DOOR school van ALLE leerlingen! Vergeet ook zeker geen contact op te nemen met omliggende scholen. Ook daar kunnen immers leerlingen zijn die het moeilijk hebben met de dood van hun vriend of vriendin.


 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; font-size: 110%; margin: 0cm 0cm 10pt;">**Hoe reageren de leerlingen?**

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt;">Bij het overlijden van een klasgenoot reageert een groep leerlingen vaak volgens een __vast stramien__:
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">De meeste leerlingen - behalve kleuters - reageren in eerste instantie met **verslagenheid**. Het is dan aan de **leerkracht om de stilte te doorbreken** met gepaste vragen of opmerkingen, zonder echter afbreuk te doen aan het belang van die stilte.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Dan **sluiten ze de rangen**. Dit is hun verdriet. Zo steunen zij elkaar en kunnen ze samen wenen. Heb echter oog voor het feit dat ze misschien zo vrienden van de overleden leerling buitensluiten die niet in dezelfde klas (of school) zitten. Anders komen die alleen te staan met hun verdriet.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Nadat ze van de eerste schok zijn bekomen, willen leerlingen iets **doen**. **Luister aandachtig naar hun eigen voorstellen**. Die geven aan wat zij nodig hebben. **Help hen** op zinvolle wijze hun verdriet te uiten, maar ook medeleven te betonen aan de ouders en familieleden van de gestorven leerling. **Zoek** uit wat de leerlingen kunnen doen bij de begrafenis/uitvaartdienst/crematie (samen een rouwboek maken van hun tekeningen, een lied zingen of bloemen dragen). Geef hen de kans om als groep - eventueel met de hele school - de begrafenis/crematie bij te wonen. Dat is voor iedereen een belangrijke stap in het rouwproces.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Verdriet vraagt tijd. Hou de **herinnering** van de overleden leerling **levend**. Verwijder zijn of haar bank niet uit de klas, hang een foto op, durf zijn naam noemen bij speciale gelegenheden op school. Dat helpt de anderen om hun verdriet verder te verwerken. Het is niet abnormaal als dat twee jaar duurt. Negen maanden na een overlijden, heeft één leerling op vijf er nog problemen mee. Verminderde leerprestaties, onhebbelijk gedrag en ongewone reacties kunnen dan nog steeds een uiting zijn van het verwerkingsproces. Heb daar begrip voor en grijp de kans aan om indirect opnieuw het onderwerp ter sprake te brengen. Verwijs echter op tijd door (naar CLB, huisarts, ...) als de rouw problemen dreigt te geven.


 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">** Hoe GEEF je als leerkracht hulp? **

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt;">Leerlingen worstelen op twee niveaus met de dood. <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt 36pt;">-> Intellectueel: betekenis dood? <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif; margin: 0cm 0cm 10pt 36pt;">-> Emotioneel: omgaan eigen gevoelens

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">__Taak leerkracht:__
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">In ALLE vakken kan aanknopingspunt voor gesprek over dood en rouw teruggevonden worden!
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Antwoorden op alle vragen! **Wees niet bang om te zeggen: «Ik weet het niet**.»
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Geef **begrijpelijke** en **echte** antwoorden. Men kan de uitleg **doseren** volgens wat ze op dat moment aankunnen.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Zelfzorg** is belangrijk: bv.«Meer kan ik je nu niet vertellen want ik heb het moeilijk.» Maar beloof wel dat je er later op terugkomt.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Luister naar de **gevoelens** achter de vragen. Spreek niet alleen over de overledene maar ook over de gevoelens van de leerlingen.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vertel de leerlingen **dat iedereen die de dode heeft gekend**, het nu **moeilijk** heeft. Als volwassenen hun verdriet durven laten zien, voelen ze dat het een normale reactie is, die dus mag. Anders denken ze misschien dat ze overdrijven en kroppen hun gevoelens op.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Zeg dat **niet iedereen gevaar loopt om nu te sterven**, dat men meestal sterft na een lang leven.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vertel echter **geen leugens**: iedereen gaat uiteindelijk dood, maar we weten niet wanneer.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Als je anders nooit over **religie** praat, moet je dat nu ook niet doen. Dat schept alleen verwarring.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Zeg dat **verdriet lang kan duren** en **nooit helemaal verdwijnt**.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vertel de leerlingen dat je **altijd samen wil praten** over de overledene.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Maak duidelijk dat **niemand ooit in staat zal zijn de plaats van de overledene volledig in te nemen**.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Hou de **herinnering** in stand. Doe niet alles weg wat aan de dode herinnert. Praat er geregeld over.


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Preventieve werking?** ===
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Geef ruimte aan de dood
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Atmosfeer waarin emoties (blij, bang, bos) toegelaten zijn
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Ga het onderwerp 'dood' niet uit de weg. Bv. dood huisdier
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Voorzie een stille hoek in de klas of een stille ruimte in de school.
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Neem als school de basishouding aan: «hoe kunnen we helpen?».
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Op voorhand rituelen afspreken zoals kring vormen, stilte-moment, ...
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Geef ruimte aan de doden -> een permanente foto bijvoorbeeld in de inkomhal, ...
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Werken aan een stappenplan
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">De eerste opvang
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Het crisisteam (directeur, klastitularis, …).
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Het slecht-nieuws-gesprek -> respect voor emoties lkn, vast lesrooster even laten vallen
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Leerlingen die het echt te moeilijk krijgen, kunnen misschien in een bepaald lokaal worden opgevangen. Waar? Door wie? ...
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Wie neemt nog dezelfde dag contact op met de ouders en maakt een afspraak voor een huisbezoek? Overleg de volgende dagen met hen over de mogelijkheden voor de andere leerlingen om afscheid te nemen, op bezoek te komen, ... . Blijf hen trouwens uitnodigen voor schoolfeesten en duid daarvoor een verantwoordelijke aan
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Wie informeert de andere ouders via een brief? Daarin moet staan: precieze informatie, wat de school doet qua opvang, wat ouders thuis kunnen doen, bij wie ze terecht kunnen met eventuele problemen, ...
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Wat bij een overlijden tijdens de vakantie: wat doen we minimaal op dat moment? Hoe vangen we de leerlingen op na de vakantie?
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Las ook evaluatiemomenten in binnen de school. Doen we het goed? Wat kan beter? Heb daarbij ook aandacht voor mogelijke problemen van collega's.

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">! Opgelet: vergeet hierbij niet samen te werken met externe organisaties zoals bv. het CLB

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Terug naar overzicht