groep062011werkpakketgroeiennaverlies

Het derde werkpakket dat we onder de loep genomen hebben, is "Groeien na verlies". Dit werkpakket is ontwikkeld voor scholen (basis en secundair onderwijs) en CLB's met als doel leerkrachten, zorgcoördinatoren en CLB-medewerkers in staat te stellen adequaat om te gaan met verlieservaringen op school. De bundel is opgesteld vanuit de idee dat er bij verlieservaringen nood is aan direct bruikbare tips en instrumenten zonder dat men lijvige boeken moet doorstruinen. Het werkpakket omvat volgende hoofdstukken: Algemene informatie over rouw, Zelfdoding, Rouw vanuit verschillende visies, Draaiboeken, Doe-ideeën en Nazorgwijzers.

2.5 Groeien na verlies


**﻿** Dit hoofdstuk bevat informatie over rouw in het algemeen en meer specifiek wat typerend is voor kinderen en jongeren. We zullen ons hier concentreren op de specifieke inhoud voor leerlingen uit de derde graad. Aangezien men een onderscheid maakt op basis van leeftijd focussen we ons op 16-18 jarigen, wat ongeveer overeen komt met de derde graad.
 * ===**Hoofdstuk 1** ===

 We merkten hier vier zaken op die ons relevant lijken bij de verdere uitwerking van ons project:


 * 1) Doodsbeeld vergelijkbaar met volwassene
 * 2) Leunen vaak meer aan bij leeftijdsgenoten
 * 3) Verlies kan proces van los komen bemoeilijken
 * 4) Vaak uitgestelde rouw en kans op parentificatie (opnemen van de ouderrol)


 * Positief
 * Men maakt duidelijk een onderscheid tussen rouwen (bij band/relatie tussen personen) en verlies-verwerking (bv. echtscheiding)
 * Men duidt op belang van ‘anticipatorische rouw’ en bewustmaking dat leerkrachten hier ook een rol in kunnen spelen
 * Men maakt een onderscheid van mogelijke reacties van kinderen/jongeren tot 18 jaar met korte, maar duidelijke uitleg waardoor dit een erg **multifunctioneel** pakket kan genoemd worden (van onthaalmoeders en kleuterschool tot hoger secundair onderwijs)


 * Werkpunten
 * Men maakt wel een verschil tussen rouwen en verlies-verwerking, maar men reikt geen reactie-verschillen aan tussen deze thema’s + gebrek aan verwijzingen naar mogelijke literatuur/pakketten die werken rond verlies-verwerking
 * Ook al is dit ‘maar’ een inleidend hoofdstukje: **weinig** **praktijkvoorbeelden** bij kenmerken van reacties. De mogelijke reacties zijn erg abstract weergegeven waardoor de feeling met het onderwijsveld wat ontbreekt
 * SUGGESTIES: inleidend hoofdstuk toegankelijker maken voor leerkrachten door concrete situaties in praktijk aan te reiken. Hierdoor zal herkenbaarheid vergroten en dus ook de bewustwording van het thema rouw

Daarnaast bevat dit eerste hoofdstuk ook een checklist met meest voorkomende reacties en signalen ‘verborgen rouw’.


 * 1) Uitgestelde rouw
 * 2) Explosieve emoties
 * 3) Wisselend gedrag
 * 4) Regressief gedrag (terugvallen in vroegere ontwikkelingsfase)
 * 5) Onhandelbaar of moeilijk gedrag, veranderd gedrag
 * 6) Veranderende schoolresultaten
 * 7) Veranderend eet- en slaappatroon, lichamelijke reacties
 * 8) Zich terugtrekken


 * Positief
 * Oplijsting van verschillende reactievormen
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Stimulering van leerkracht om leerling zelf te bevragen naar gevoelens alvorens actie te ondernemen (rouw bespreekbaar maken)


 * Werkpunten
 * Geen duidelijkheid over onderscheid kinderen – jongeren + weinig nuancering naar potentiële andere problemen die achter dit gedrag schuilgaan

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vervolgens bevat het hoofdstuk een lijst met adressen die hulp kunnen bieden


 * Positief
 * Mooie oplijsting van professionele organisaties die hulp kunnen bieden aan leerlingen die rouwen


 * Werkpunten
 * Gebrek aan specifieke informatie bij verschillende doorverwijsadressen (toegankelijk voor kinderen of enkel adolescenten? Ouders? Leerkrachten? Enkel hulpverlening of ook sensibiliserend materiaal?...)

Als laatste bevat hoofdstuk 1 nog een lijst met basisliteratuur met specifieke aandacht, hieronder vindt u de inhoudsopgave hiervan.


 * 1) Algemeen
 * 2) Dood van een ouder
 * 3) Dood van een grootouder
 * 4) Dood van een broer of zus
 * 5) Dood van een vriend
 * 6) Dood van een dier
 * 7) Overlijden van een kind


 * Positief
 * Uitgebreide lijst van boeken/stripverhalen met voldoende referenties waarmee iedere leerkracht aan de slag kan in zijn/haar klas
 * Opname van leeftijdscategorie per boek met korte uitleg
 * Onderscheid dood van verschillende dierbaren


 * Werkpunten
 * ZEER beperkte literatuur m.b.t. 16-18 jarigen = LACUNE ! ! !


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Hoofdstuk 2** ===

Dit hoofdstuk bestaat uit drie delen:


 * 1) Hoe kan men bepaalde signalen van zelfdoding herkennen
 * 2) Hoe preventief werken rond zelfdoding
 * 3) Hoe klasgenoten het beste opvangen als zelfdoding (ook in hun omgeving) voorkomt


 * Positief
 * Inleiding op thema zelfdoding bevat schokkende, maar realistische cijfers/feiten evenals enkele casussen van leerkrachten die geconfronteerd werden met een zelfdoding
 * Zeer duidelijke omschrijving van suïcidaal proces, de opeenstapeling van risicofactoren voor zelfdoding, uitleg bij statistische gegevens… waardoor de vooroordelen normaliter weggewerkt moeten worden (zoals zelfdoding komt vooral voor bij meisjes, …)
 * Leerkrachten worden bewust gemaakt van herkennen signalen zelfdoding (= CRUCIAAL)
 * **Aanpak bij vermoeden van suïcidaliteit**: duidelijke opsomming van to do’s, maar ook don’ts (bv. niet preken, niet minimaliseren, niet beloven dat je er met niemand over zult praten)
 * Er wordt ook aandacht geschonken aan welzijn van leerkracht! Zelfzorg is erg belangrijk!
 * Wat **na** een poging tot zelfdoding: Duidelijke opsomming van te ondernemen stappen die goed onderbouwd worden met o.a. cijfers
 * Een **leerling** **sterft** door **zelfdoding**: duidelijk stappenplan met praktische tips voor in de klas (lessen aan de kant schuiven, laat iedereen emoties uiten, leerkracht kan ook gevoelens uiten, samen naar uitvaart gaan (na bespreking met ouders). Opnieuw is er aandacht voor emoties/gevoelens van leerkracht
 * Opsomming van zeer diverse gevoelens die voorkomen bij leerlingen die geconfronteerd worden met zelfdoding en de cruciale tip voor leerkracht om ernaar te vragen of te beschrijven wat hij/zij opvalt aan gedrag van jongere


 * Werkpunten
 * Redelijk lange lijst met potentiële signalen zelfdoding die eveneens signaal kunnen vormen voor een ander onderliggend probleem (bv. leerling is passief, trekt zich terug, verveelt zich in de groep)
 * Bepaalde benamingen van externe hulpverleningsorganisaties zijn verouderd! Bv. CAW = Centrum Algemeen Welzijnswerk (≠ Centrum voor Ambulant Welzijnswerk)
 * Men geeft enerzijds aan dat het inschakelen van professionele hulp aan te raden is, maar anderzijds duidt men ook op het vertrouwen die een leerling in de leerkracht stelt waardoor onmiddellijk doorverwijzen zou kunnen leiden tot bevestiging van gevoel van hulpeloosheid. Eigenlijk verwacht men dat leerkrachten dit zelf kunnen aanvoelen, maar men zou deze grenzen kunnen af toetsen door het opnemen van een aantal praktijkvoorbeelden
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">De literatuurlijst m.b.t. zelfdoding is wederom voornamelijk toegespitst op lagere school en lager secundair onderwijs


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Hoofdstuk 3 ===

Dit hoofdstuk behandelt sterven en rouw in andere visies en culturen en bevat volgende subtitels:


 * 1) Algemeen
 * 2) Rooms-Katholiek
 * 3) Protestant-Christelijk
 * 4) Joden
 * 5) Moslims
 * 6) Vrijzinnige humanisten


 * Positief
 * Aandacht voor huidige multiculturele samenleving met diverse rituelen/gewoonten/handelingen rond rouw -> vestigt aandacht van leerkracht op moeilijkheden/mogelijkheden in mogelijke multiculturele klas
 * Er wordt achtergrondinformatie verschaft over belangrijkste/meest voorkomende godsdiensten in België omtrent geloof, gebruiken betreffende sterven/opbaren, uitvaart en rouw


 * <span style="color: #0e0101; font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Werkpunten
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Er worden weinig tools aangereikt aan de leerkrachten van de wijze waarop op praktisch vlak deze culturele verschillen aangepakt kunnen worden in de klas (wat kan een leerkracht zeggen aan een moslimmeisje die haar vader heeft verloren, wat mag zeker niet gezegd/gedaan worden?...)


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Hoofdstuk 4** ===

In hoofdstuk vier staat er een voorbeeld van een draaiboek om efficiënter en sneller te handelen in geval van overlijden, het hoofdstuk is opgedeeld in de volgende onderdelen:


 * 1) <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Wat dient men te doen?
 * 2) <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Het verloop
 * 3) <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Verschillende stappen
 * 4) <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Eerste hulp

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Verder bevat het hoofdstuk nog een aantal verwijzingen naar andere bestaande draaiboeken.


 * <span style="color: #0a0101; font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Positief
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Dit voorbeeld-draaiboek wordt gebruikt in school waar interview plaatsvond
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Het is een bondig instrument dat snel kan geraadpleegd worden in crisissituaties. Het is niet al te gedetailleerd (=zeker voordeel in crisissituaties)
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Men maakt een onderscheid tussen een overlijden van een leerling, een overlijden van een gezinslid van een leerling en het overlijden van een familielid van een leerling + men maakt ook melding van mogelijke andere situaties die zich kunnen voordoen
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Er wordt een oplijsting gemaakt van mogelijke valkuilen/onverwachte zaken


 * <span style="color: #191d20; font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Werkpunten
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Niet specifiek naar draaiboek toe, maar naar implementatie ervan op school. Misschien zou het handig zijn om enkele praktische tips te geven zoals een oplijsting van zaken die moeten gebeuren om dit draaiboek volledig tot z'n recht te laten komen (bv. stap 1: stel een verantwoordelijke van directie aan die zich met dit thema bezighoudt en de coördinatierol kan opnemen...)
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Er is duidelijke nood aan kennisgeving van dit draaiboek aan ALLE leerkrachten (klastitularissen) met de nodige contactgegevens en aanwijzingen waar of bij welke persoon bepaalde administratieve zaken teruggevonden kunnen worden -> = valkuil


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Hoofdstuk 5** ===

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Dit hoofdstuk bevat concrete doe-ideeën en werkvormen in de klas (aangepast aan situatie en leeftijd). Het hoofdstuk bevat de volgende ondertitels:

<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;"> De dood en rouwen als algemene thema’s >> <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Wat na een overlijden van leerling uit de klas? >> Wat na overlijden van iemand uit directe omgeving van een leerling?
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vragenbox
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Gesprekswandeling
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Werken met verhalen
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Een plekje maken voor het overleden kind
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Ballonnen
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Brief aan ouders
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Vier basisgevoelens

>> <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Andere vormen om rond gevoelens te werken
 * Een plekje maken voor de overledene
 * Kerkhofbezoek
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Praten over gevoelens
 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Praatstok

Daarnaast bevat dit hoofdstuk ook een lijst van boeken en pakketten met werkvormen om rond het thema “dood” te werken in de klas.


 * Positief
 * Er wordt een oplijsting gemaakt van doe-ideeën die gehanteerd kunnen worden in verschillende situaties (dus niet alleen NA een overlijden)
 * De opdrachten bij het eerste thema (‘de dood’ en ‘rouwen’ als algemene thema’s) zijn zeker interessant om na te gaan op welke wijze jongeren vandaag denken over deze thema's en of ze hier eventueel al ervaring mee hebben
 * De opdrachten bij overlijden van een leerling zijn ook erg praktisch opgezet en geeft zeker een goede basis aan de leerkracht om verwerking van dit verlies aan te vangen met leerlingen
 * Er worden ook werkvormen meegegeven die breder reiken dan het thema rouw, m.n. die effectief peilen naar gevoelens bij jongeren
 * Bijlagen met verhalen


 * <span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Werkpunten
 * Niet alle doe-opdrachten zijn even geschikt voor een 3e graad SO. Mits enige creativiteit kan dit wel opgelost worden.
 * Oplijsting van mogelijke organisaties die lespakketten ter beschikking hebben, maar deze zijn niet gespecificeerd


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">Hoofdstuk 6 ===

Hoofdstuk zes behandelt nazorg op korte en langere termijn (bv. bezinningsmomenten en rituelen).


 * Positief
 * Duidelijke aanwijzingen hoe leerkrachten moeten omgaan met rouw (nazorg) in het algemeen, na een overlijden van een leerling, overlijden van gezinslid leerling


 * Werkpunten
 * Misschien toch wat aanvullen met praktijkvoorbeelden?


 * ===<span style="font-family: 'Trebuchet MS',Helvetica,sans-serif;">**Algemene conclusie** ===

Het werkpakket "groeien na verlies" is een handig instrument dat de thema's rouw en verlies zowel op school- als klasniveau aanpakt. Hierbij reikt dit pakket voldoende achtergrondinformatie aan m.b.t. verschillende leeftijdscategorieën en geeft zij ook aandacht aan culturele verschillen m.b.t. deze thema's. Een ander groot voordeel betreft de toegankelijkheid van het pakket. Het is immers online raadpleegbaar. De grootste uitdaging ligt in het opzetten van een goede communicatie zowel binnen de eigen school (wie is verantwoordelijk voor wat? ...) als met externen (hulpverleningsorganisaties, ouders, ...). Een ander nadeel is de beperkte literatuur die opgenomen is voor een 3de graad secundair onderwijs evenals het gebrek aan praktijkvoorbeelden. Dit maakt het werkpakket vooral een theoretisch naslagwerkje waarbij het risico bestaat dat leerkrachten de praktische invulling ervan (en de tools die daarbij gebruikt kunnen worden) niet onmiddellijk zien ...

Terug naar overzicht