groep022012-suggesties

** Suggesties en alternatieven **

Hieronder geven we een aantal suggesties mee die kunnen leiden tot een goed werking rond veilig internetgebruik en cyberpesten bij het Sint-Lievencollege, maar ook bij alle Vlaamse scholen in het algemeen. Onder het puntje 'een variatie aan didactische werkvormen' kan u een aantal alternatieven op ons programma terugvinden. Ons ontwikkeld programma is misschien niet geschikt voor elke school want iedere leerlingenpopulatie verschilt qua beginsituatie. Daarom benadrukken we dat de school de beginsituatie eerst in kaart moet brengen alvorens er een keuze gemaakt wordt qua relevante topics en daarop aansluitende didactische werkvormen. Bij 'Leerrijke Links' geven we een aantal sites mee waarop u uitgewerkte lespakketten kan terugvinden en een informatief kader dat kan dienen als kennisbasis waarop de werking kan steunen.


 * 1. Beginsituatie in kaart brengen **
 * De pesttest
 * 2. De leerkracht als expert **
 * 3. EHBI- Eerste Hulp Bij Internet **
 * Tips voor jongeren
 * Tips voor leerkrachten en scholen
 * Tips voor ouders algemeen
 * Tips voor ouders en slachtoffers
 * 4. Een variatie aan didactische werkvormen **
 * FILM: Cyberbully
 * VERWERKING: Het cyberpestcontract in de klas
 * BOEK: Misleid
 * SPEL: Cyberpraatspel
 * LESPAKKET: Cyberpesten, Who Cares?
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">SPEL: Ssstt! Een geheim!!
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">5. Evaluatie van schoolbeleid **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">6. Een nationaal beleid rond cyberpesten **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">7. Leerijke links **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Veilig online
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">www.cyberpesten.be
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">www.ictgids.be

= 1. Beginsituatie in kaart brengen aan de hand van enquête bij ALLE leerlingen = <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">We raden de school aan om de enquête die wij afgenomen hebben bij twee klassen uit het vierde jaar, verder af te nemen bij de andere klassen van het vierde jaar. Zo kan er een volledig beeld worden geschetst over de doelgroep van het programma. Op basis van de resultaten kan het programma aangepast worden door de focus te leggen op relevante topics voor de leerlingen. Zijn de leerlingen bijvoorbeeld nog niet bewust van de problematiek rond cyberpesten, dan moeten ze eerst bewust gemaakt worden en moet er met dat topic gestart worden.

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Nederland is goed bezig wat betreft hun beleid rond pesten. Naast hun nationaal onderwijsprotocol werd er ook een pesttest ontwikkeld voor scholen om hun beleid te evalueren rond pesten via een bevraging bij leerlingen. Je kan het vergelijken met onze enquête waarbij de afname op een systematische en digitale manier wordt afgenomen.
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">De Pesttest **<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">[[image:Pest_test_logo.jpg align="right"]]

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Via de test krijgt de school een beeld of er wordt gepest, waar er wordt gepest en wat eraan wordt gedaan. Leerkrachten kunnen na afloop van de test heel eenvoudig rapportages uitdraaien. Hierin zijn de resultaten snel en overzichtelijk te bekijken. Vergelijkingen tussen een eerste en tweede afgenomen test geven de mogelijkheid inzicht te krijgen in veranderingen in pestgedrag en het effect van het gevoerde beleid. Rapportages kunnen op klas én schoolniveau worden uitgedraaid. Aan de hand van de uitkomsten van de test is het mogelijk het beleid rond de aanpak van pesten aan te scherpen. Door de test in de loop van het schooljaar te herhalen, blijft het onderwerp leven in de groep. Een vergelijking van de verschillende metingen in het jaar kan worden uitgeprint. Zo wordt duidelijk of de aanpak van het pesten echt helpt. Het invullen van de test duurt gemiddeld 10 minuten afhankelijk van de leeftijd van de leerlingen. Nadeel: de prijs, de test kost €150.[|Klik hier voor een demofilmpje.] = 2. De leerkracht als expert = <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Bij geen enkel programma dat wij geëvalueerd hebben is er aandacht voor veilig internetgebruik bij de leerkrachten zelf. Dit is echter een groot probleem volgens de graadcoördinator van het Sint-Lievenscollege. Daarom denken we dat het een meerwaarde zou zijn om een onderdeel toe te voegen, waarbij aandacht wordt besteed aan veilig internetgebruik bij leerkrachten. Dit bestaat uit twee grote delen, enerzijds de juridische kant van de zaak (privacy, cyberpesten, wetgeving, procedures,...) anderzijds het bijbrengen van nettiquette (internet-etiquette).

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Vaak voegen leerkrachten leerlingen toe op facebook maar zijn ze niet bewust van de gevolgen van deze actie. Hun relatie met de leerlingen krijgt dan een heel andere dimensie die soms zelfs gevaarlijk wordt. Aan de andere kant zijn er ook leerkrachten die helemaal niet op de hoogte zijn van de mogelijkheden van het internet, en de gevaren die daarin schuilen, deze leerkrachten hebben ook nood aan bijscholing want anders wordt de digitale kloof tussen hen en de leerlingen alsmaar groter en groter. Als je als leerkracht moet werken rond cyberpesten is het namelijk zeer belangrijk dat je weet hoe het internet werkt vooraleer je de leerlingen hierop kan aanspreken. = 3. EHBI (tips voor jongeren, leerkrachten én ouders) = <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Een poster in elke klas met daarop een aantal tips in verband met veilig internetgebruik of bij een geval van cyberpesten lijkt ons niet overbodig. In het geëvalueerd programma 'Cyberpesten, who cares' wordt hier ook rond gewerkt. Onderstaande tips zijn gebaseerd op de handleiding bij het informatief spel VlinderNET. 
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">TIPS voor jongeren **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">negeer pest- en haatmails/sms’en
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">blokkeer de afzender
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">als er iets vervelends gebeurt tijdens een chat, ga weg en sluit af
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">neem scheldpartijen niet te persoonlijk op
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">bewaar het bewijs (mails…)
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">geef nooit je wachtwoord door
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">vertel het aan een vertrouwenspersoon

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Laat geen persoonlijke gegevens (naam, adres, telefoon- of gsm-nummer, kredietkaartgegevens enz.) achter op het internet. Zelfs niet tegenover je echte of virtuele vrienden. Je kan niet voorzichtig genoeg zijn. Om je aan te melden in een chatroom moet je je profiel opgeven. Vul alleen de hoogst noodzakelijke gegevens in. Hou in het menu ‘tools/opties/berichten’ van het emailprogramma bij met wie je chat. 
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">TIPS voor leerkrachten en scholen **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">toon interesse voor wat leerlingen doen op het internet (chatten, mailen, websites, surfen, mailen, blogs, profielsites, sociale netwerken…)
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">kader de aanpak van cyberpesten binnen de meer algemene aanpak van probleemgedrag/pestproblematiek
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">spreek regels af over hoe je met elkaar omgaat op internet (netiquette)
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">probeer anonieme daders te achterhalen
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">doe aangifte bij ernstige gevallen (provider verwittigen, de Federal Computer Crime Unit van de Federale Politie…)

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Ook OUDERS mogen hier niet vergeten worden! Zij hebben ook nood aan tips om hun kind te beschermen tegen de gevaren van het internet. = 4. Een variatie aan didactische werkvormen = <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Cyberpesten krijgt nog niet zo lang aandacht wat betreft de uitwerking van specifieke didactische werkvormen. Na het raadplegen van de educatieve materialendatabank van Kleur Bekennen kwam enkel VlinderNET (2011) uit de bus. Hieronder trachten we toch een aantal interessante didactische werkvormen mee te geven waarmee de leerkracht aan de slag kan gaan. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">"Taylor is een mooie zeventienjarige middelbare scholier maar een beetje onhandig en ze is zich daar pijnlijk van bewust. Als ze voor haar verjaardag een computer krijgt, kijkt Taylor uit naar het vooruitzicht van vrijheid en onafhankelijkheid van het online gaan zonder dat haar moeder over haar schouder meekijkt. Taylor wordt echter al snel het slachtoffer van verraad en pesterijen tijdens een bezoek aan een sociale website. Ze is bang om haar klasgenoten en beste vriendin onder ogen te komen tot ze tot het uiterste gedreven wordt." (korte inhoud, moviemeter.nl)"
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">TIPS voor ouders algemeen **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">zet de PC op een centrale plaats (lees controleerbare plek in huis)
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">leer uw kind wat netiquette is
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">praat af en toe met uw kind over internet op een open en positieve manier
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">informeer u, weet waarover u praat
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">TIPS voor ouders en slachtoffers **
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">reageer niet op pest- en haatmails/sms’en
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">geef die raad ook aan je kinderen
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">praat erover met de school
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">praat erover met andere ouders
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">neem uw kind serieus maar leer het ook relativeren
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">doe aangifte bij ernstige gevallen (provider verwittigen, de Federal Computer Crime Unit van de Federale Politie…)
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">FILM: Cyberbully (Binamé, 2011) **

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">De film duurt 120 minuten en kan een leuke toevoeging zijn aan het programma. Het is meer een informatieve film die de problematiek schetst en dit kan toch wel interessant zijn. Er worden ook een aantal tips gegeven wat een slachtoffer nu allemaal kan doen. Deze film zal puur informatief zijn en zal de problematiek niet verhelpen, de pesters worden hierdoor zeker niet afgeschrokken. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Dit is volgens ons een zeer belangrijk item om cyberpesten en onveilig internetgebruik preventief tegen te gaan. Met behulp van dit contract worden kinderen zich bewust van hun eigen gedrag en dat van hun klasgenoten. Kinderen leren, corrigeren en steunen elkaar bij dit contract. Wanneer de leerkracht duidelijk tegen cyberpesten is en voor sociale vaardigheden creëert hij/zij daarmee ruimte voor een positieve en veilige sfeer in de groep.
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">VERWERKING: het cyberpestcontract in de klas **


 * 1) <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Iedere leerling schrijft voor zichzelf een vijftal afspraken op een tekening van een muismat waaraan hij of zij zich houdt wanneer hij of zij op het internet zit.
 * 2) <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Hierna zitten de leerlingen in groepjes van drie à vier en moeten ze uit die individuele afspraken tot vijf groepsafspraken komen.
 * 3) <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Tenslotte wordt er uit de groepsafspraken vijf klasafspraken gekozen. Deze afspraken zullen dus de meest prioritaire aandachtspunten zijn waar iedereen het grotendeels mee eens is.

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Een variant voor het opstellen van een cyberpestcontract, aandachtspunten bij het opstellen ervan en hoe de sanctionering moet gebeuren kan u [|hier] vinden. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">"Nadat Anna op school en via internet gepest werd door Julia, voelt ze zich zelfzekerder als er iemand een vervelende opmerking maakt. Ze laat zich niet zomaar doen. Julia is gestraft maar voelt zich onbegrepen. Met ouders die nooit thuis zijn en geen enkele vriendin meer die nog met haar wil optrekken, voelt ze zich eenzaam. Ze is dan ook in de wolken als ze via internet wordt aangesproken om modellenwerk te doen. Hoewel ze in het begin wat wantrouwig is, ze weet zelf immers goed genoeg hoe je kan cyberpesten, gaat ze toch in op de verleidelijke voorstellen. Haar vroegere vriendin Chantal komt dat te weten en roept de hulp van Anna en haar vrienden in. En hoewel Anna Julia haat, kan ze het toch niet laten gebeuren dat iemand zo misleid wordt. Groot is haar verbazing als haar nieuwe vriendje Fabio betrokken blijkt bij de wraakacties op Julia" (korte inhoud, www.pluizuit.be)
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">BOEK: Misleid (Vereijken, A., 2010) **

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Dit vlot lezende realistische verhaal sluit perfect aan bij de leefwereld van tieners: chatten, mailen, schoolperikelen, verliefdheden en familiale problemen. Dat Anna wraak wil nemen op Julia is erg begrijpelijk, maar de manier waarop is fout. Gelukkig komt ze zelf tot die conclusie en neemt de juiste beslissingen. Haar vriendin Lieke krijgt ook te maken met een stormachtig gevoelsleven: verliefd worden op een meisje, het moeten uitmaken met een vriendje terwijl die net problemen heeft en haar vriendin als vriendin proberen te houden. De verschillende personages zijn stuk voor stuk levensechte personen die met hun portie geluk of ongeluk te maken krijgen. Door per hoofdstuk een ander personage in de kijker te zetten, kan de lezer zich erg goed inleven in alle personages, waarbij de sympathie voor de ene al groter is dan voor de andere. Toch wordt de lezer duidelijk gemaakt dat, hoe slecht iemand ook gehandeld heeft, je zo iemand niet mag laten vallen. Die kan ook hulp nodig hebben, en de tieners in dit verhaal doen dat ook. Het boek is geschikt voor jongeren vanaf 13 jaar. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Dit spel nodigt de leerlingen uit om op een speelse manier over cyberpesten te praten. Er wordt gewerkt met vier rubrieken: denken en voelen, rollenspel, inzichtsvragen en stelling. Je hebt dus meteen een waaier aan didactische werkvormen. Ook de minder mondige leerlingen moeten aan bod kunnen komen. De leerkracht moet deze dus zelf stimuleren aangezien dit spel vooral de heel gemotiveerde en meer mondigere leerlingen uitnodigt tot actieve participatie. Het spel lijkt ons dus ongepast wanneer er een gekend geval van cyberpesten in de klas is. Het spel zou eerder preventief toegepast moeten worden. Al het materiaal kan u downloaden op www.cyberpesten.be. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Dit programma bevat leuke en actieve werkvormen maar is volgens ons in zijn huidige toestand niet meer toepasbaar. Aangezien het vrij oud is (2004-2005) is het al lang niet meer mee met de recentste ontwikkelingen op het internet. De problematiek wordt voornamelijk gesitueerd bij MSN Messenger, en over andere social networksites (facebook, twitter,...) werd nog niet gesproken. De stellingen die in dit programma moeten dus aangepast worden vooraleer ze opnieuw bruikbaar zijn in ons programma.
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">SPEL: Het cyberpestpraatspel **
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">LESPAKKET: Cyberpesten, who cares? **

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Het tweede nadeel aan dit programma is dat het niet is afgestemd op de Belgische wetgeving. Het is een Nederlands pakket en dus moeten de cijfers, bronnen, wetteksten, etc. aangepast worden vooraleer wij dit kunnen implementeren in ons programma. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Het doel is langs de ene kant de ‘ssstttt!! Een geheim! – woorden’ rond het thema cyberpesten uit de taboesfeer te halen en deze woorden te leren gebruiken. Vaak is het zo dat jongeren denken dat zij de enige zijn die gepest worden (op de computer) en dat ze daardoor met hun verhaal niet au – serieus gaan worden genomen. Ook ouders weten meestal weinig af van het internet en zijn gevaren. Het kan daarom leuk zijn dat ouders en kinderen dit spel samen spelen. Langs de andere kant beperkt het spel zich niet alleen tot het taboe rond cyberpesten, maar richt het zich ook op belangrijke basiskennis. [|Klik hier voor de speluitleg.] = 5. Evaluatie van eigen schoolbeleid = <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Er bestaat een vragenlijst voor scholen om na te gaan of hun schoolbeleid en infrastructuur voldoen aan de basisvereisten voor veilig ICT-gebruik. Met de checklist kunnen ze nagaan waar de zwakke plekken zitten inzake de veiligheidsaspecten van het ICT-beleid op school. Elk JA-antwoord betekent dat de school in orde is met de geldende principes van veilig-ICT-gebruik. Een NEE-antwoord betekent dat er maatregelen nodig zijn om de betreffende veiligheidsaspecten te verbeteren. Raadpleeg hiervoor de publicatie “Veilig Online” (zie onder).[| Download de checklist] = **6. Een nationaal beleid rond cyberpesten** = <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Een evolutie naar een nationaal beleid rond cyberpesten, dat opgesteld wordt door verschillende instanties zoals de politie, CLB, Child Focus en andere belangrijke actoren binnen het veld, lijkt ons een mooi vooruitzicht. Via een dergelijke samenwerking kan er een standaard draaiboek ontworpen worden dat geïmplementeerd kan worden in alle scholen zodat iedere school een standaard aanpak heeft wanneer er een geval van cyberpesten, misbruik van privacygegevens of onveilig internetgebruik opduikt. Onze school had nog géén kant-en-klaar project en heeft enkel het geval gemeld aan de politie. Indien er een draaiboek voor handen had geweest dan had de school dit geval misschien preventief kunnen vermijden. Een draaiboek voor cyberpesten in iedere school lijkt ons daarom noodzakelijk, zeker door de opkomst van facebook.
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">SPEL: Ssstt! Een geheim!!! **
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Is jouw school cybersafe? <span style="color: #ff0000; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Gratis! **

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">In Nederland is een nationaal beleid rond cyberpesten al sinds 1996 het geval. Daar heeft men een [|nationaal onderwijsprotocol] tegen pesten ontwikkeld. Dit protocol biedt scholen voor basis- en voortgezet onderwijs handreikingen om een beleid te ontwikkelen dat pesten effectief aanpakt en het is beschikbaar via een brochure voor alle Nederlandse scholen. Het protocol wordt aangeboden in de vorm van een brochure en kost €5,5. In het eerste deel van deze brochure worden de ouders aangesproken om de aanjagersrol op zich te nemen. Ouderraden en ouderverenigingen weten wat er leeft bij de ouders van de school. Zij kunnen goed signaleren of en hoe er (nog) gepest wordt. Vervolgens kunnen ze fungeren als gangmakers om het probleem zo goed mogelijk, in samenwerking met de school structureel aan te pakken. Het pestprotocol gaat uit van de zogenaamde ‘vijfsporenaanpak’:
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Hulp aan de leraar.
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Hulp aan de pester.
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Hulp aan het gepeste kind.
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Hulp aan de zwijgende middengroep.
 * <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Hulp aan de ouders.

= 7. Leerrijke Links = <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;"> <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Met deze publicatie wil men scholen voldoende ondersteunen zodat zij op een veilige manier van de vele didactische mogelijkheden die ICT biedt, gebruik kunnen maken. De brochure bevat actuele informatie, concrete tips, lesmateriaal en richtlijnen over veilig ICT-gebruik op school. De bundel is bedoeld voor leraren, directies én ICT-coördinatoren. Door de thematische ordening kunt u elk hoofdstuk apart lezen. Stukken over de schoolwebsite en de beveiliging van netwerken tegen virussen zijn allicht interessanter voor de ICT-coördinator, terwijl hoofdstukken over gezond computergebruik en schadelijke inhouden op internet voor iedereen interessant zijn. Deze publicatie bevat ook een cd-rom met een aantal filmpjes, lespakketten en aanvullende informatiebronnen. [|Download de publicatie] <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Inhoud: gegevens omtrent cyberpesten, hoe cyberpesten gebeurt, hoe je jezelf of je kind ertegen kan beschermen en wat school, organisatie of plaats waar jongeren verblijven ertegen kan doen. Verder vermelden ze ook enkele computerprogramma's die nuttig kunnen zijn om als ouders, leerkrachten of opvoeders-begeleiders kinderen te monitoren. Het is aan de ouders of opvoeders/begeleiders zelf om uit te maken in welke mate ze deze programma's nuttig vinden, niet om hun kinderen te bespioneren maar om ze te beschermen tegen internetgevaren in het algemeen en cyberpesten in het bijzonder en hoe deze programma's hen daarbij van nut kunnen zijn. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Tenslotte vindt u op de [|website] ook kant en klare lespakketten, spelen en oefeningen die leerkrachten, vormingswerkers, hulpverleners kunnen gebruiken om met jongeren te werken rond de thematiek. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Dit materiaal werd als afstudeerproject 2006-2007 uitgewerkt door vier enthousiaste laatstejaarstudenten bachelor orthopedagogie van de Katholieke Hogeschool Limburg : Karen de Neve, Linda Pollaris , Evy Appermans en Fabian Muller onder leiding van Gerard Gielen en collega Davy Nijs. <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Op de website: [] kan u een aantal volledig uitgewerkte lespakketten terugvinden alsook didactisch materiaal om uw eigen lessen te ondersteunen. Via een overzicht kan u lespakketten terugvinden voor zowel het basisonderwijs als het secundair onderwijs, er zijn ook handleidingen voor de leerkracht of ICT-coördinator beschikbaar
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Veilig online. Tips voor veilig ICT-gebruik op school (brochure + CD-ROM) <span style="color: #ff0000; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Gratis materiaal! **
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">www.cyberpesten.be <span style="color: #ff0000; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Gratis lespakketten beschikbaar! **
 * <span style="color: #000080; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">www.ictgids.be <span style="color: #ff0000; font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;"> Gratis lespakketten beschikbaar! **

= Bronnen =

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Aerdts, J., Coolen, D., Franken, J., Heijkens, M., Jetten, J., Kusters, D., Lamberts, P., Luiten, E., Menten, H., Salassa, D. & Vranken, A. (z.d.). //Cyberpesten. Who cares?// Verkregen op 12 maart 2012, van []. Appermans, E., de Neve, K., Pollaris, L., & Müller, F. (2011). //Zelf ontwikkeld materiaal: het cyberpestcontract.// Opgeroepen op april 30, 2012, van Informatieve website over cyberpesten: [] Appermans, E., de Neve, K., Pollaris, L., & Müller, F. (2011). //Zelf ontwikkeld materiaal: het cyberpestpraatspel.// Opgeroepen op april 30, 2012, van Informatieve website over cyberpesten: [] Appermans, E., de Neve, K., Pollaris, L., & Müller, F. (2011). //Zelf ontwikkeld materiaal: het cyberpestcontract.//Opgeroepen op april 30, 2012, van Informatieve website over cyberpesten: [|http://www.cyberpesten.be/studentenproject/Inhoud%20CD%20Cyberpesten/Educatieve%20Spelen/Ssstt!%20Een%20geheim!!!/ssstttt!!Geheim!%20Handleiding.pdf] Binamé, C. (Regisseur). (2011). //Cyberbully// [Film]. Centrum School en Veiligheid. (1996). Nationaal onderwijsprotocol tegen Pesten. Geraadpleegd op [] op 1 mei 2012. Ministerie van Onderwijs en Vorming. (2007). //Checklist: is mijn school cybersafe?//. Opgeroepen op april 30, 2012, van Onderwijs.Vlaanderen.be: [] Ministerie van Onderwijs en Vorming. (2007). //Veilig online. Tips voor veilig ICT-gebruik op school.//Opgeroepen op april 30, 2012, van Onderwijs.Vlaanderen.be: [] Vereijken, A. (2010). //Misleid.// Utrecht: De Fontein. Vereniging Openbaar Onderwijs. (1997). Pesttest. Geraadpleegd op [] op 1 mei 2012. VZW Zinloos Geweld. (2011). Tips. In //VlinderNET: informatief spel over cyberpesten en veilig internet// (pp. 10-11). Deurne.

<span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Terug naar boven <span style="font-family: Verdana,Geneva,sans-serif;">Terug naar hoofdpagina